Zijn treurspel getiteld:"Emilia Galotti", (1772) wordt algemeen erkend als zijn beste werk. Het heeft vooral op Goethe en Schiller veel indruk gemaakt.
De publicatie van delen van het bijbelkritische werk van zijn overleden vriend Reimarus: "Schutzschrift für die vernüftigen Verehrer Gottes", (1774-1778) kostte hem de censuurvrijheid. Via deze pamfletten werd de Bijbel, in navolging van Spinoza , vanuit een wetenschappenlijk standpunt bekeken. Zijn demystificatie van de Bijbel, alhoewel volledig in de geest van de Verlichting, bracht hem in opspraak met de clerus.
Nathan de wijze
Als reactie op het aanhoudende fanatisme van de orthodoxie schrijft Lessing op 51- jarige leeftijd het drama in vijf bedrijven "Nathan der Weise",(1779). Het stuk werd postuum opgevoerd op 14 april 1783.Lessing plaatste het brandend, tijdloze en immer actuele thema van actieve tolerantie in de periode van de derde kruistocht (1189-1192). Sultan Salah-ad-Din heerste toen over Jeruzalem nadat hij Egypte en de heerschappijen van Damascus, Aleppo en Mosul tot één rijk had verenigd.
Nathan, het Joodse hoofdpersonage, gaat op zoek naar het ware geloof en concludeert dat het in feite niets anders dan mensenliefde is, onafhankelijk van gevestigde religies.
Saladin kan de oorlog niet langer financieren en zijn raadsleden sporen hem aan om de rijke Jood Nathan tot een lening te dwingen.
Saladin verzon daarop een list door Nathan een vraag te stellen waarop hij alleen fout antwoorden kon.
Hij zou dan woede voorwenden en zich, om het goed te maken, met een 'lening' laten verzoenen.
...
Saladin:
'Aangezien u zo wijs bent, zeg mij dan wat voor geloof, wat voor een wet spreekt jou het meeste aan?'
Nathan:
'Ik ben Jood, Sultan'
Saladin:
'Ik ben Islamiet en de Christen staat tussen ons in. Maar van alle drie religies kan toch maar één de ware zijn.
Welaan, geef mij de redenen van uw keuze.'
Nathan zei:
'Er was eens, vroeger, een man in het Oosten, die als dierbaar aandenken een ring had van onschatbare waarde. Zijn opaal, fonkelend in honderden prachtige kleuren, straalde een kracht uit, een geheime kracht. Wie de ring droeg, werd dierbaar bij God en mensen.
Geen wonder dat deze man in het Oosten de ring nooit thuisliet.
Hij nam het besluit de ring voor eeuwig in zijn bezit te houden. Hij liet de ring na aan zijn liefste zoon en beval dat die op zijn beurt de ring zou nalaten aan zijn meest geliefde zoon. En dat altijd de waardigste zonder aanzien van het eerstgeboorterecht, puur en alleen omdat hij de ring bezat, de heer des huizes werd.
Zo kwam de ring van vader op zoon, tenslotte bij een vader van drie zonen terecht. Die zonen hielden evenveel van hun vader, dus kon de vader niets anders dan zijn zonen gelijk lief te hebben. Nu eens leek de een, dan weer de ander en dan weer de derde de ring het meeste waard. Zo goed en zwak was de vader dat hij de ring aan ieder van hen afzonderlijk beloofde.
Naarmate de vader zijn einde voelde naderden, raakte hij in verlegenheid. Het kwelde hem om twee van zijn zoons die op zijn woord vertrouwden zo voor het hoofd te stoten. Wat te doen? Diskreet liet hij een kunstenaar komen bij wie hij, naar het model van zijn ring, twee kopies bestelde, met de nadrukkelijke wens dat kosten noch moeite bespaard mochten worden. Dus: alle drie de ringen moesten geheel gelijk zijn.
Dat lukte de kunstenaar, zelfs de vader herkende de zijne niet.
Blij riep hij elke zoon afzonderlijk bij hem en gaf hun elk afzonderlijk zijn zegen en zijn ring.
De vader sterft en ieder wil, met zijn ring, de heer des huizes zijn. De zonen begrijpen er niets van, dat ze alledrie een ring gekregen hebben. Ze gaan op onderzoek, ze klagen en schelden. Tevergeefs, de echte ring is niet terug te vinden;
Net als nu voor ons het ware geloof.
De zonen bekloegen zich en stapten naar de rechtbank. Ieder zwoer de rechter dat hij de ring kreeg uit vaders hand. De vader had, zo betoogden zij, ieder van hen het voorrecht van de ring beloofd! En dat was ook zo. Tegenover geeneen kon de vader vals geweest zijn. Van zulke lieve vader kon je geen argwaan koesteren. Eerder zou ieder zijn broer van vervalsing verdenken...
Saladin:
'En wat zei de rechter? Zijn uitspraak benieuwd me!'
Nathan:
'De rechter sprak: Als het zo is dat de authentieke ring de kracht bezit om zich geliefd te maken bij God en mensen; welnu, dan zal dat moeten blijken, want dat kunnen de valse ringen niet! Zo, welke twee van jullie beminnen jullie het meeste? Vooruit, geef antwoord! Ik hoor niets!
Straalt de ring soms naar binnen en niet naar buiten?
Ieder van u bemint zichzelf dus het meest! Alle drie bent u bedrogen bedriegers.
Geen van u drie blijkt de echte ring te hebben. De echte ring is vermoedelijk verloren gegaan. Om het verlies te verbergen, verving de vader die ene ring door drie.'
En, ging de rechter door, ik zal mij niet uitspreken maar u een goede raad geven. Ga naar huis. Laat elk zijn ring aanzien als de echte. Wie weet duldde de vader de tyrannie van de ring niet langer! Vast staat: hij had u alle drie zeer lief en: even lief. Hij kon niet twee tekort doen, ten gunste van een enkele. Laat ieder ernaar streven vrij van vooroordelen te zijn, naar het voorbeeld van vaders liefde!
Laat ieder van u wedijveren om de kracht van de opaal in zijn ring te bewijzen. Laat de kracht van deze steen zich uiten in zachtmoedigheid, verdraagzaamheid, liefdadigheid en innige overgave aan God. Als de kracht van de steen zich blijft manifesteren tot in de kinderen van uw kinderen, dan nodig ik u na duizend jaar uit voor deze rechterstoel. Dan zal op deze stoel een wijzer rechter zetelen en spreken. Gaat nu heen. Zo sprak de rechter in alle eenvoud.'
Saladin:
'Beste Nathan, de duizend jaren van uw rechter zijn nog niet aangebroken. Zijn rechterstoel is niet de mijne.
Ga nu; maar wees mijn vriend!'
...
In zijn werk betoogde Lessing dat alle godsdiensten in beginsel niet in waarde verschillen en dat de moraliteit van hun belijders pas antwoord kan geven op de vraag: welke de ware religie is.
Ondanks het feit dat Lessing één van de belangrijkste vernieuwers was van het Duitstalige toneel, werd de opvoering van 'Nathan, der Weise' verboden door het nazi-regime en werd het stuk van literatuurlijsten van scholen afgevoerd. Het werd kort na de bevrijding voor het eerst opnieuw vertoond te Berlijn.
Bibliografie:
- Vrijmetselarij en Jodendom, de wereld een tempel, Ab Caransa.
- Lessing als Freimaurer, Internetloge Hamburg
- Emilia Galotti, Vlaams toneelgezelschap De Tijd
- Met bijzondere dank aan: A:.L:. Opera, O:. Antwerpen.
